Dokument niejawny nie znika z ewidencji w chwili, gdy trafia do niszczarki. Musi zniknąć tak, żeby nikt nie odtworzył jego treści, a zniszczenie musi być udokumentowane w protokole i odnotowane w dziennikach. Wyjaśniamy, co mówią przepisy, czego w nich nie ma i jak zorganizować niszczenie, żeby przy kontroli nie było pytań.
Co mówi przepis (§ 10 rozporządzenia o kancelariach)
Rozporządzenie Rady Ministrów o organizacji i funkcjonowaniu kancelarii tajnych zawiera trzy krótkie zasady:
- Kiedy wolno niszczyć. Zniszczyć można dokument, który nie jest przewidziany do dalszego wykorzystywania, o ile nie stanowi materiału archiwalnego. Trzeba przy tym przestrzegać przepisów o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (§ 10 ust. 1).
- Jak niszczyć. Dokument niszczy się tak, aby niemożliwe było całkowite lub częściowe odtworzenie jego treści (§ 10 ust. 2).
- Co potem. Po protokolarnym zniszczeniu uzupełnia się rejestry, dzienniki i inne informacje o rejestracji dokumentu (§ 10 ust. 3).
Z tych zdań wynikają trzy obowiązki: decyzja, czy dokument może być zniszczony, skuteczna metoda i ślad w dokumentacji.
Krok 1. Czy ten dokument w ogóle można zniszczyć
Klauzula tajności nie decyduje o tym, czy dokument trafia do archiwum. Decydują o tym przepisy archiwalne i jednolity rzeczowy wykaz akt jednostki. Dokumentów stanowiących materiały archiwalne się nie niszczy. Dokumentację niearchiwalną po upływie okresu przechowywania brakuje się według przepisów archiwalnych, a w jednostkach objętych nadzorem archiwum państwowego co do zasady za jego zgodą.
W praktyce przed niszczeniem sprawdź:
- kategorię archiwalną sprawy i okres przechowywania,
- czy sprawa jest zakończona i nikt nie potrzebuje dokumentu,
- czy dokument nie jest jedynym egzemplarzem, który powinien zostać w aktach.
Osobno traktuje się materiały robocze: brudnopisy, wydruki próbne czy notatki. Nie są dokumentami „do archiwum”, ale zawierają tę samą treść, więc niszczy się je z taką samą starannością.
Krok 2. Protokół zniszczenia
Rozporządzenie wymaga protokołu, ale nie określa jego wzoru ani treści. Wzór ustala się w jednostce, najlepiej w instrukcji kancelarii albo w instrukcji przetwarzania materiałów „zastrzeżone” i trybie dla „poufne” (art. 43 ust. 3 i 5 ustawy). Z praktyki wynika, że dobry protokół zawiera:
- datę i miejsce zniszczenia,
- skład osób niszczących (zwykle co najmniej dwie osoby z uprawnieniami do danej klauzuli),
- podstawę zniszczenia, np. decyzję o brakowaniu, zgodę archiwum albo zakończenie sprawy,
- wykaz dokumentów: numer ewidencyjny (sygnaturę), klauzulę, numer egzemplarza, liczbę stron i załączników,
- sposób zniszczenia, np. niszczarka z oznaczeniem modelu albo zlecenie firmie,
- podpisy wszystkich osób.
Czy protokół ma klauzulę? Decyduje treść. Jeśli wykaz zawiera np. tytuły, które same są informacją niejawną, protokół też trzeba oznaczyć klauzulą i zarejestrować. Sam wykaz sygnatur zwykle jest jawny, ale ocenę zostaw osobie, która podpisuje protokół (art. 6 ust. 1 ustawy).
Krok 3. Adnotacje w ewidencji
Po zniszczeniu przy każdej pozycji w dzienniku ewidencyjnym (lub innym urządzeniu ewidencyjnym) wpisuje się adnotację z numerem i datą protokołu zniszczenia (§ 10 ust. 3). W materiałach szkoleniowych ABW do tego służy rubryka adnotacji o wybrakowaniu lub przekazaniu do archiwum. Bez tej adnotacji dokument w ewidencji „istnieje”, a przy kontroli zostanie uznany za zaginiony.
Niszczarki: jaki poziom do jakiej klauzuli
W praktyce. Jaką niszczarkę kupić, zależy od tego, komu podlega Twoja jednostka. Przepisy obowiązujące wszystkich wymagają tylko jednego: dokument trzeba zniszczyć tak, żeby nie dało się odtworzyć jego treści, ani w całości, ani w części. Nie podają, jaka ma być niszczarka. Dokładną wielkość ścinków podają dopiero wewnętrzne przepisy niektórych ministerstw i służb, np. Ministerstwa Obrony Narodowej (zarządzenie nr 58/MON z 11 grudnia 2017 r., § 24 ust. 8). Obowiązują one tylko w ich jednostkach. Według tego zarządzenia papier „zastrzeżone” tnie się na ścinki do 2 mm szerokości lub do 320 mm². Dla „poufne” to do 6 mm i 160 mm², dla „tajne” do 2 mm i 30 mm², a dla „ściśle tajne” do 1 mm i 10 mm². To odpowiada klasom DIN 66399 P-3, P-4, P-5 i P-6. Jeśli nie podlegasz MON, nie musisz stosować tej tabeli, ale wielu pełnomocników używa jej jako punktu odniesienia. Wybrany poziom zapisz w instrukcji lub dokumentacji.
Zlecenie niszczenia firmie zewnętrznej jest kłopotliwe: materiał nie może trafić do osoby nieuprawnionej (art. 8 ustawy). Dla materiałów niejawnych bezpieczniej niszczyć na miejscu.
Nośniki elektroniczne
Dla płyt, dysków i pendrive’ów sposób i metody trwałego usuwania danych oraz niszczenia nośników określa się z uwzględnieniem zaleceń ABW lub SKW (§ 17 ust. 3 rozporządzenia o podstawowych wymaganiach bezpieczeństwa teleinformatycznego). Procedurę opisuje się w dokumentacji bezpieczeństwa systemu (SWB i PBE). Formatowanie czy „kasowanie” plików nie jest zniszczeniem.
Kancelaria niejawna („poufne” i „zastrzeżone”)
W komórce, która rejestruje materiały „poufne”, obowiązuje ta sama zasada co w kancelarii tajnej: w każdej chwili trzeba wiedzieć, gdzie jest materiał i kto się z nim zapoznał (art. 43 ust. 1–2). Dla „zastrzeżone” zasady określa instrukcja zatwierdzona przez kierownika jednostki (art. 43 ust. 5), a ABW zaleca stosować te same standardy. Zniszczony dokument musi więc mieć protokół i adnotację w ewidencji. Tryb niszczenia „poufne” i „zastrzeżone” opisz w zatwierdzonej przez kierownika instrukcji (art. 43 ust. 3 i 5). ABW zaleca, żeby organizacja takiej komórki była analogiczna do kancelarii tajnej.
Checklista niszczenia
- Sprawdzona kategoria archiwalna i podstawa zniszczenia.
- Wykaz dokumentów zgodny z ewidencją (sygnatura, egzemplarz, strony, załączniki).
- Niszczą osoby z uprawnieniami do danej klauzuli.
- Niszczarka zapewniająca, że treści nie można odtworzyć; poziom uzasadniony w dokumentacji.
- Protokół podpisany przez wszystkich.
- Adnotacje w dziennikach z numerem i datą protokołu.
- Nośniki zniszczone według zaleceń ABW/SKW i procedur PBE.
Podstawa prawna
Ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1209): art. 6 ust. 1, art. 8, art. 43 ust. 1–3 i 5. Rozporządzenie RM z 7 grudnia 2011 r. w sprawie organizacji i funkcjonowania kancelarii tajnych oraz sposobu i trybu przetwarzania informacji niejawnych (t.j. Dz.U. 2017 poz. 1558): § 10. Rozporządzenie PRM z 20 lipca 2011 r. w sprawie podstawowych wymagań bezpieczeństwa teleinformatycznego (Dz.U. 2011 nr 159 poz. 948): § 17 ust. 3. Rozporządzenie RM z 29 maja 2012 r. w sprawie środków bezpieczeństwa fizycznego (Dz.U. 2012 poz. 683).